Dị ứng và dị ứng thức ăn

03.08.2020

Dị ứng là gì ?

Đó là phản ứng bất thường của hệ miễn dịch đối với những chất thật ra không gây hại cho cơ thể.

Chất gây dị ứng có thể thức ăn, bụi, phấn hoa, thuốc, …

Dị ứng xảy ra như thế nào ?

Khi hệ miễn dịch nhận diện nhầm một chất gây dị ứng là tác nhân gây nguy hiểm, nó sẽ tạo các kháng thể có tên là IgE. Kháng thể này kích thích một số tế bào cơ thể tiết ra nhiều chất hoá học, trong đó có histamine. Chính các chất này gây ra các triệu chứng dị ứng.

Ai có thể bị dị ứng ?

Dị ứng thường có tính di truyền, nhưng không phải mọi thành viên trong gia đình của người bị dị ứng đều mắc. Một số dị ứng kéo dài cả đời, số khác giảm dần theo thời gian. Viêm mũi dị ứng thường xuất hiện khi trẻ lên 10, tăng dần đến 20  tuổi và biến mất trong khoảng 40-60 tuổi.

Những tác nhân gây dị ứng là gì ?

Tác nhân có thể lan truyền qua không khí bao gồm mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, da và nước bọt thú nuôi, dán. Tác nhân thực phẩm bao gồm sữa bò, trứng, cá và hải sản, đậu phọng và một số hạt cây (hạnh nhân,óc chó, điều, …), đậu nành, lúa mì. Các tác nhân khác như vết côn trùng cắn, thuốc, hoá chất (thuốc nhuộm, diệt côn trùng, nhựa latex, hoá chất vệ sinh nhà, …)

Các triệu chứng dị ứng là gì ?

Triệu chứng khác biệt ở mỗi người, đi từ đỏ mắt, ngứa mũi/họng, ho, hắt hơi, nghẹt mũi, khó thở, đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy, nổi mề-đay, sưng, đến ngất xỉu. Tình trạng nặng là sốc phản vệ có thể gây nguy hiểm đến tính mạng. Người có nguy cơ bị sốc phản vệ được khuyến cáo mang theo dụng cụ tự tiêm epinephrine trong trường hợp cần cấp cứu.

Dị ứng được chẩn đoán ra sao ?

Có hai loại xét nghiệm. Trong test da, một giọt chất gây dị ứng được nhỏ lên da và chà xát nhẹ; hoặc một lượng nhỏ chất gây dị ứng được tiêm dưới da. Sau 15 phút, nếu vùng da đỏ và sưng, người được xét nghiệm bị dị ứng với tác nhân thử. Trong xét nghiệm máu, người ta đo lượng kháng thể IgE trong huyết thanh do cơ thể sản sinh khi tiếp xúc với chất gây dị ứng; thường được dùng cho trẻ nhỏ. Tuy nhiên, ngay cả khi test dương tính, trẻ phải thể hiện triệu chứng thì mới được xem là dị ứng với một tác nhân. Ví dụ một trẻ nhỏ có xét nghiệm máu dương tính với mạt bụi VÀ hắt hơi liên tục khi chơi trên nền nhà mới nên xem là dị ứng với mạt bụi.

Dị ứng được điều trị ra sao ?

Chưa có phương pháp điều trị dị ứng. Chỉ có thể tránh nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Do đó, cha mẹ cần dạy con hiểu biết về vấn đề này và phòng tránh. Một số thuốc kháng histamine (uống, nhỏ mắt hay mũi) được dùng để làm giảm triệu chứng. Đôi khi, liệu pháp miễn dịch có thể được chỉ định; nhưng liệu pháp này chưa được áp dụng cho dị ứng thức ăn.

[Theo https://kidshealth.org/en/parents/allergy.html]

YẾU TỐ DI TRUYỀN TRONG DỊ ỨNG THỨC ĂN Ở TRẺ NHỎ

Dị ứng thức ăn có nguyên nhân phức tạp liên quan đến cả yếu tố môi trường và di truyền. Đây là phản ứng bất thường của hệ miễn dịch đối với một số protein có trong thực phẩm dẫn đến một số biểu hiện lâm sàng đi từ mức độ nhẹ (ngứa, chảy mũi, nổi mề-đay, …) đến sốc quá mẫn có thể nguy đến tính mạng. Một số dị ứng thức ăn có cùng nguyên nhân với một số dạng dị ứng khác.

Các nghiên cứu trên các cặp sinh đôi và thành viên cùng một gia đình cho thấy yếu tố di truyền chiếm khoảng 15-33% nguyên nhân, thậm chi lên đến 82-87% đối với dị ứng đậu phọng.

Một nghiên cứu tổng quan kết quả từ 32 công bố khoa học, trong đó 22 công trình được tiến hành trên người da trắng, 10 công trình trên người châu Á và một số ít chủng tộc khác. Các công trình này cho thấy có 7 vùng gene có liên quan đến dị ứng thứ ăn.

Trong đó 8 công trình nghiên cứu cùng cho thấy đột biến mất chức năng trên gene FLG (filaggrin) có mối liên hệ chặt chẽ với dị ứng thức ăn. FLG mã hoá cho một protein có chức năng liên kết các sợi keratin để tạo thành biểu bì ở động vật có vú. Biểu bì có vai trò quan trọng trong sự giữ nước. Do đó, đột biến mất chức năng FLG sẽ làm tăng tính thấm của da và tạo thuận lợi cho các chất gây dị ứng xâm nhập vào cơ thể qua da. Các biến thể của gene FLG cũng có liên quan đến bệnh viêm da cơ địa và nhiều dạng dị ứng khác.

Một gene khác có liên quan chặt chẽ với dị ứng đậu phọng là các gene HLA (Human Leukocyte Antigen) như DQB1 và DRB1. Các gene này cho phép tạo kháng nguyên trình diện trên bề mặt bạch cầu tạo kháng các protein từ đậu phọng.

Một đột biến tìm thấy trên gene C11orf30/LRRC32 đã từng được biết là có liên quan đến bệnh chàm, suyễn cũng có liên hệ với dị ứng thức ăn. Một số biến thể trên các gene như FCER1A, STAT6, và IL13 làm tăng khả năng mắc viêm da cơ địa.

Như vậy, bên cạnh những biến thể trên các gene như FLG, HLA, IL13, …, tình trạng dị ứng với thức ăn còn liên quan đến nhiều gene khác chưa được phát hiện. Một số gene đặc trưng cho dị ứng thức ăn, số khác còn làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh có liên quan đến phản ứng của hệ miễn dịch cơ thể như suyễn, viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng, … bên cạnh dị ứng thức ăn.

NGĂN DỊ ỨNG VỚI HẢI SẢN: KHOA HỌC ĐÃ LÀM ĐƯỢC GÌ ?

Dị ứng hải sản là một trong những dạng dị ứng phổ biến nhất và thường kéo dài suốt đời. Điều này khác với dị ứng trứng và sữa bò sẽ thường nhẹ dần khi trẻ lớn lên. Dị ứng hải sản tác động đến gần 10,3% dân số chung, và có khuynh hướng tăng, trở thành một vấn đề y tế toàn cầu. Đây cũng là dị ứng thức ăn rất phổ biến ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Ở Singapore, Thái Lan, Hồng Kông, tỷ lệ sốc mẫn cảm do dị ứng hải sản lần lượt là 24,6%, 45,2% và 71,2% trên tổng số các ca sốc mẫn cảm.

Tình trạng dị ứng có thể xảy ra tức thời hoặc nhiều giờ sau khi ăn hải sản, như ngứa và sưng miệng, lưỡi, môi, nổi mề-đay, da sung và đỏ, …, nhưng cũng có thể xuất hiện ở mọi bộ phận khác trên cơ thể.

Các tác nhân gây dị ứng hải sản xếp theo thứ tự giảm dần là shrimp, cua, lobster, clam, oyster và musse. Chất gây dị ứng có mặt trong các tác nhân này là các protein như tropomyosin, SCP (protein liên kết với mạng lưới nội chất), MLC (chuỗi nhẹ của myosin), troponin C, TIM, FABP (protein liên kết với acid béo), hemocyanin, …. Điều đáng lưu ý là vai trò của các chất này thay đổi theo độ tuổi, trẻ nhỏ bị dị ứng chủ yếu với SCP trong khi tropomyosin là chất gây dị ứng mạnh ở người lớn. Tropomyosin hiện diện trong hải sản, mạt bụi, hay dán có cấu trúc giống nhau. Sự giống nhau này có thể giải thích khả năng làm tăng dị ứng hải sản do đã tiếp xúc từ trước với mạt bụi, hay dán.

Dị ứng hải sản được chẩn đoán như thế nào ?

Cũng giống như đối với dị ứng thức ăn nói chung, chẩn đoán dựa trên tiền sử bệnh, tiếp theo là xét nghiệm skin prick test và/hoặc đo IgE huyết thanh khi người bệnh tiếp xúc với chất gây dị ứng. Tuy nhiên các chẩn đoán này có tính chuyên biệt không cao, dễ cho kết quả sai lạc. Thử nghiệm có tên DBPCFC (double-blind placebo-controlled food challenges) dựa trên việc giấu thành phần gây dị ứng trong một món ăn khác, ví dụ như trong bánh burger kẹp thịt băm và rau, … được xem là chuẩn vàng trong chẩn đoán dị ứng thức ăn nói chung nhưng lại rất cồng kềnh, mất thời gian và công sức. Một số nghiên cứu đang tìm cách xây dựng các xét nghiệm chẩn đoán chuyên biệt cao và dễ thực hiện, dựa trên IgE huyết thanh.

Dị ứng hải sản được điều trị như thế nào ?

Hiện nay vẫn chưa có biện pháp điều trị tích cực cho tình trạng dị ứng hải sản. Người ta chỉ khuyến cáo người bệnh tránh ăn hải sản gây dị ứng, dùng thuốc kháng histamine để làm giảm triệu chứng. Sốc phản vệ được điều trị bằng adrenaline, corticosteroid và b2-agonist.

Trong liệu pháp miễn dịch người bệnh được cho sử dụng một lượng chất gây dị ứng tăng dần để tạo tính dung nạp. Tuy nhiên, biện pháp này đôi khi cho phản ứng nghiêm trọng ở người bệnh. Do đó, nhiều nghiên cứu hiện nay hướng đến việc biến đổi các chất gây dị ứng để khiến chúng giảm khả năng gây dị ứng bằng phương pháp hoá học, bằng cách phân cắt nhỏ protein gây dị ứng, hay bằng cách biến đổi cấu trúc bằng kỹ thuật gene. Một hướng nghiên cứu khác là vắc-xin DNA trong đó người ta tạo dòng gene của protein gây dị ứng; sau đó tiêm vắc-xin này vào người bệnh. Vắc-xin DNA sẽ được một số tế bào của hệ miễn dịch biểu hiện thành protein gây dị ứng một cách bền vững trong cơ thể với hàm lượng không gây sốc. Như vậy hệ miễn dịch sẽ quen dần với chất gây dị ứng.

Nhìn chung, dị ứng hải sản là một tình trạng phức tạp với nhiều tác nhân gây dị ứng đa dạng và có thể kích ứng lẫn nhau. Chẩn đoán cần dựa trên nhiều xét nghiệm, trong đó chỉ tiêu IgE huyết thành có tiềm năng cao. Liệu pháp miễn dịch với nhiều cách tiếp cận cũng mở ra cách điều trị hiệu quả cho tương lai.

[Lược dịch từ Wai CYY et al. Overcoming shellfish allergy: How far have we come? Int J Mol Sci 2020]

MỌI GIẢI ĐÁP/ TƯ VẤN VUI LÒNG LIÊN HỆ (028) 22133254